رله استارت یخچال چیست؟ انواع رله، نحوه تست و تعویض
رله استارت یخچال یکی از قطعات مهم در مدار راهاندازی کمپرسور است. کمپرسور برای شروع به کار به جریان و گشتاور بیشتری نسبت به حالت عادی نیاز دارد و رله استارت وظیفه دارد در لحظه روشن شدن کمپرسور، سیمپیچ استارت را وارد مدار کند تا موتور کمپرسور بتواند به حرکت درآید.
اگر رله استارت یخچال خراب شود، ممکن است کمپرسور اصلاً روشن نشود، فقط صدای کلیک یا تقتق شنیده شود، کمپرسور چند ثانیه کار کند و خاموش شود یا حتی اورلود کمپرسور بهطور مکرر عمل کند.
در این مقاله با ساختار رله استارت، انواع رله استارت یخچال، تفاوت رله PTC و رلههای الکترومکانیکی، علائم خرابی، روش تست با مولتیمتر، نحوه تعویض و نکات مهم انتخاب رله مناسب آشنا میشویم.
رله استارت یخچال چیست؟
رله استارت یا Start Relay قطعهای است که برای راهاندازی کمپرسور یخچال استفاده میشود. کمپرسورهای یخچال معمولاً دارای سه پایه اصلی هستند:
- C یا Common: پایه مشترک
- R یا Run: پایه سیمپیچ کار
- S یا Start: پایه سیمپیچ استارت
هنگام روشن شدن کمپرسور، سیمپیچ استارت باید برای مدت کوتاهی وارد مدار شود. رله استارت این کار را انجام میدهد و پس از راهاندازی موتور، سیمپیچ استارت را از مدار خارج میکند.
به زبان ساده، رله استارت مانند یک کلید خودکار عمل میکند که فقط در زمان لازم، مسیر سیمپیچ استارت کمپرسور را برقرار میکند.
وظیفه رله استارت یخچال چیست؟
مهمترین وظایف رله استارت عبارتاند از:
- کمک به راهاندازی کمپرسور
- وارد کردن سیمپیچ استارت به مدار در لحظه شروع
- خارج کردن سیمپیچ استارت پس از راهاندازی
- جلوگیری از باقی ماندن سیمپیچ استارت در مدار
- کمک به عملکرد صحیح کمپرسور
- کاهش احتمال داغ شدن بیش از حد سیمپیچ استارت
اگر رله استارت عملکرد صحیحی نداشته باشد، کمپرسور نمیتواند بهدرستی راهاندازی شود.
انواع رله استارت یخچال
رلههای مورد استفاده در یخچال و فریزر انواع مختلفی دارند و انتخاب نوع مناسب باید بر اساس مشخصات کمپرسور انجام شود.
مهمترین انواع رله استارت عبارتاند از:
1. رله PTC یا رله سنگی
رله PTC یکی از رایجترین انواع رله استارت در یخچالهای خانگی است. این قطعه معمولاً ظاهری پلاستیکی یا سرامیکی دارد و در بسیاری از بازارها با نام رله سنگی یخچال نیز شناخته میشود.
در رله PTC، مقاومت قطعه در اثر عبور جریان و گرم شدن افزایش پیدا میکند. در لحظه استارت، جریان از مسیر PTC عبور کرده و سیمپیچ استارت را فعال میکند. پس از راهاندازی کمپرسور و افزایش دمای PTC، مقاومت آن بالا میرود و جریان سیمپیچ استارت بسیار کاهش پیدا میکند.
به همین دلیل، رله PTC فاقد کنتاکت مکانیکی متحرک است.
مزایای رله PTC
- ساختار ساده
- قیمت مناسب
- استهلاک مکانیکی پایین
- استفاده گسترده در یخچالهای خانگی
- عملکرد نسبتاً مطمئن
معایب رله PTC
- حساسیت به گرمای بیش از حد
- امکان تغییر مشخصات در اثر خرابی
- حساسیت به انتخاب نادرست مقدار PTC
- امکان ترک خوردن یا سوختگی قطعه
2. رله جریان یا Current Relay
نوع دیگری از رلههای استارت، رله جریان است.
این نوع رله بر اساس مقدار جریان عبوری از کمپرسور عمل میکند. در زمان استارت، کمپرسور جریان بیشتری میکشد و رله با توجه به افزایش جریان، مسیر سیمپیچ استارت را برقرار میکند.
پس از اینکه کمپرسور به دور عادی رسید و جریان کاهش پیدا کرد، رله مسیر سیمپیچ استارت را قطع میکند.
این نوع رله بیشتر در برخی کمپرسورها و سیستمهای خاص مورد استفاده قرار میگیرد.
3. رله ولتاژی یا Voltage Relay
رله ولتاژی بر اساس تغییر ولتاژ سیمپیچ استارت عمل میکند.
در زمان شروع به کار کمپرسور، شرایط الکتریکی موتور باعث میشود ولتاژ خاصی در سیمپیچ ایجاد شود. رله از این تغییر برای کنترل سیمپیچ استارت استفاده میکند.
این نوع رله بیشتر در برخی سیستمهای تبرید و کمپرسورهای خاص دیده میشود و استفاده از آن در یخچالهای خانگی به اندازه PTC رایج نیست.
4. رله الکترومکانیکی
در رلههای الکترومکانیکی از سیمپیچ و کنتاکت مکانیکی استفاده میشود. با تغییر جریان یا شرایط الکتریکی کمپرسور، کنتاکتها تغییر وضعیت داده و سیمپیچ استارت را وارد یا خارج مدار میکنند.
این رلهها در بعضی سیستمهای قدیمیتر یا کمپرسورهای خاص دیده میشوند.
تفاوت رله PTC با رله جریان
یکی از نکات مهم در تعمیر یخچال، تشخیص نوع رله استارت است.
| ویژگی | رله PTC | رله جریان |
|---|---|---|
| روش عملکرد | تغییر مقاومت با دما | تغییر جریان |
| قطعات متحرک | ندارد | معمولاً دارد |
| کاربرد | بسیار رایج در یخچالهای خانگی | برخی کمپرسورها |
| تست | اندازهگیری مقاومت | بررسی کنتاکت و عملکرد |
| حساسیت به گرما | نسبتاً زیاد | متفاوت |
| شکل ظاهری | معمولاً کوچک و پلاستیکی/سرامیکی | معمولاً دارای سیمپیچ و کنتاکت |
رله استارت کجای یخچال قرار دارد؟
رله استارت معمولاً مستقیماً روی ترمینالهای کمپرسور نصب میشود.
برای دسترسی به آن باید قاب یا محافظ قسمت پایین پشت یخچال باز شود. کمپرسور در قسمت پایینی دستگاه قرار دارد و رله استارت معمولاً روی مجموعه پایههای الکتریکی کمپرسور نصب شده است.
در کنار رله استارت معمولاً اورلود کمپرسور نیز قرار دارد.
اورلود و رله استارت دو قطعه متفاوت هستند.
رله استارت وظیفه راهاندازی کمپرسور را بر عهده دارد، اما اورلود وظیفه محافظت از کمپرسور در برابر جریان و حرارت بیش از حد را دارد.
علائم خرابی رله استارت یخچال
خرابی رله استارت میتواند با علائم مختلفی ظاهر شود.
مهمترین نشانهها عبارتاند از:
1. کمپرسور روشن نمیشود
یکی از شایعترین علائم خرابی رله استارت این است که کمپرسور اصلاً شروع به کار نمیکند.
ممکن است چراغ و سایر قسمتهای یخچال روشن باشند، اما کمپرسور کار نکند.
2. صدای کلیک یا تقتق از پشت یخچال
اگر هر چند دقیقه صدای «کلیک» یا «تق» شنیده میشود و کمپرسور راهاندازی نمیشود، باید رله استارت، اورلود و خود کمپرسور بررسی شوند.
صدای کلیک معمولاً میتواند مربوط به قطع شدن اورلود باشد.
بنابراین صرفاً با شنیدن صدای کلیک نمیتوان خرابی رله را قطعی دانست.
3. کمپرسور تلاش میکند روشن شود ولی روشن نمیشود
در این حالت ممکن است صدای وزوز کمپرسور شنیده شود و بعد از چند ثانیه صدای قطع شدن اورلود شنیده شود.
این مشکل میتواند ناشی از موارد زیر باشد:
- خرابی رله استارت
- خرابی اورلود
- گیرپاژ کمپرسور
- افت ولتاژ
- مشکل سیمپیچ کمپرسور
- بالا بودن فشار گاز در مدار
4. داغ شدن بیش از حد کمپرسور
اگر کمپرسور بیش از حد داغ شود و مرتباً خاموش و روشن شود، رله استارت و اورلود باید بررسی شوند.
البته داغ شدن کمپرسور همیشه به معنی خرابی رله نیست.
5. صدای غیرعادی هنگام استارت
اگر کمپرسور هنگام شروع به کار صدای وزوز، تقتق یا تلاش ناموفق برای روشن شدن دارد، باید مدار استارت بررسی شود.
آیا هر بار روشن نشدن کمپرسور به معنی خرابی رله استارت است؟
خیر.
این یکی از مهمترین نکات در عیبیابی یخچال است.
روشن نشدن کمپرسور میتواند دلایل مختلفی داشته باشد:
- خرابی رله استارت
- خرابی اورلود
- خرابی ترموستات
- خرابی برد الکترونیکی
- افت ولتاژ برق
- قطع شدن سیمها
- خرابی سیمپیچ کمپرسور
- گیرپاژ کمپرسور
- فشار بالای سیستم
- مشکل در خازن استارت، در مدلهایی که خازن دارند
بنابراین بهتر است قبل از تعویض رله، مدار استارت و خود کمپرسور بررسی شوند.
نحوه تست رله استارت یخچال با مولتیمتر
یکی از روشهای بررسی رله استارت، استفاده از مولتیمتر است.
هشدار: قبل از باز کردن قسمت پشت یخچال، دستگاه را کاملاً از برق جدا کنید. تست رله در حالت برقدار باید توسط فرد متخصص و با رعایت اصول ایمنی انجام شود.
مرحله اول: قطع برق
ابتدا دوشاخه یخچال را از پریز خارج کنید.
هرگز برای تست مقاومت رله، آن را در حالی که به برق متصل است با مولتیمتر اهممتر بررسی نکنید.
مرحله دوم: خارج کردن رله از کمپرسور
رله را با دقت از روی پایههای کمپرسور خارج کنید.
قبل از جدا کردن سیمها، بهتر است از نحوه اتصال سیمها عکس بگیرید تا هنگام نصب مجدد دچار اشتباه نشوید.
مرحله سوم: بررسی ظاهری
رله را از نظر موارد زیر بررسی کنید:
- سوختگی
- تغییر رنگ
- ترکخوردگی
- ذوب شدن پلاستیک
- بوی سوختگی
- لق بودن اتصالات
- خوردگی پایهها
اگر رله PTC ترک خورده یا آثار سوختگی شدید دارد، باید تعویض شود.
تست رله PTC با مولتیمتر
برای تست رله PTC، مولتیمتر را روی حالت مقاومت قرار دهید.
سپس مقاومت بین ترمینالهای مربوط به رله را اندازهگیری کنید.
مقدار مقاومت دقیق به نوع رله و مشخصات آن بستگی دارد و نمیتوان یک عدد ثابت را برای تمام رلههای یخچال تعیین کرد.
بنابراین بهترین روش این است که مقدار اندازهگیریشده با مشخصات درجشده روی رله یا دیتاشیت آن مقایسه شود.
نکته مهم
اگر PTC کاملاً قطع باشد و مولتیمتر مقدار OL یا بینهایت نشان دهد، احتمال خرابی آن وجود دارد.
اگر مقاومت آن به شکل غیرطبیعی پایین یا بالا باشد نیز باید با مشخصات همان مدل مقایسه شود.
تست رله سنگی با تکان دادن
در بعضی مدلهای PTC، یک روش تجربی نیز استفاده میشود.
رله را در دست گرفته و بهآرامی تکان دهید.
اگر صدای شدید لقزدن یا خرد شدن قطعات داخلی شنیده شود، ممکن است دیسک یا قطعه سرامیکی داخل رله آسیب دیده باشد.
البته این روش بهتنهایی برای تأیید خرابی کافی نیست و بهتر است با اندازهگیری مقاومت و بررسی عملکرد کمپرسور تکمیل شود.
تست رله استارت بدون مولتیمتر
در بعضی موارد تعمیرکار با بررسی رفتار کمپرسور میتواند به خرابی مدار استارت مشکوک شود.
برای مثال:
کمپرسور تلاش میکند روشن شود، صدای وزوز میدهد، بعد از چند ثانیه اورلود قطع میکند و پس از خنک شدن دوباره همین اتفاق تکرار میشود.
در چنین شرایطی رله استارت یکی از موارد مهم برای بررسی است.
اما این علامت میتواند ناشی از خرابی کمپرسور یا اورلود نیز باشد.
بنابراین تعویض رله بدون تست کامل توصیه نمیشود.
نحوه تعویض رله استارت یخچال
تعویض رله استارت معمولاً کار پیچیدهای نیست، اما انتخاب رله صحیح بسیار مهم است.
مرحله 1: قطع برق
دوشاخه یخچال را از برق جدا کنید.
مرحله 2: دسترسی به کمپرسور
قاب محافظ قسمت پایین پشت یخچال را باز کنید.
مرحله 3: شناسایی رله
رله استارت روی ترمینالهای کمپرسور قرار دارد.
مرحله 4: جدا کردن اتصالات
قبل از جدا کردن سیمها، از نحوه اتصال آنها عکس بگیرید.
مرحله 5: خارج کردن رله
رله قدیمی را با دقت از روی پایههای کمپرسور خارج کنید.
مرحله 6: بررسی پایههای کمپرسور
پایههای C، R و S کمپرسور را بررسی کنید.
اگر پایهها سوخته، اکسیدشده یا شل باشند، نصب رله جدید بدون رفع مشکل میتواند باعث خرابی مجدد شود.
مرحله 7: نصب رله جدید
رله جدید را کاملاً مطابق مدل و مشخصات کمپرسور نصب کنید.
مرحله 8: اتصال سیمها
سیمها را دقیقاً مطابق وضعیت قبلی و نقشه سیمکشی متصل کنید.
مرحله 9: نصب اورلود
اورلود نیز باید در جای صحیح خود قرار بگیرد.
مرحله 10: تست عملکرد
پس از اطمینان از صحیح بودن اتصالات، یخچال را به برق متصل کرده و عملکرد کمپرسور بررسی میشود.
چگونه رله استارت مناسب یخچال را انتخاب کنیم؟
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم هر رلهای که از نظر ظاهری شبیه رله قبلی باشد، قابل استفاده است.
این کار میتواند به کمپرسور آسیب بزند.
برای انتخاب رله مناسب باید موارد زیر بررسی شود:
- مدل کمپرسور
- توان کمپرسور
- نوع کمپرسور
- ولتاژ کاری
- نوع رله
- مقدار PTC
- مشخصات درجشده روی رله
- نوع و تعداد پایهها
- نقشه اتصال
- مشخصات سازنده کمپرسور
رله استارت باید با مشخصات کمپرسور مطابقت داشته باشد، نه فقط با مدل یا برند یخچال.
آیا میتوان رله استارت یخچال را تعمیر کرد؟
در بیشتر موارد، تعمیر رله استارت توصیه نمیشود.
بهخصوص در رلههای PTC، قطعه معمولاً بهصورت یک مجموعه تعویض میشود.
باز کردن رله و تعمیر داخلی آن میتواند باعث تغییر مشخصات الکتریکی و عملکرد نامطمئن شود.
به همین دلیل در صورت تأیید خرابی، تعویض رله با قطعه مناسب معمولاً روش مطمئنتری است.
تفاوت رله استارت و اورلود یخچال
این دو قطعه معمولاً در کنار کمپرسور قرار دارند اما وظایف کاملاً متفاوتی دارند.
| قطعه | وظیفه |
| رله استارت | کمک به راهاندازی کمپرسور |
| اورلود | محافظت از کمپرسور در برابر جریان و حرارت بیش از حد |
رله استارت باعث راهاندازی کمپرسور میشود، در حالی که اورلود در شرایط غیرعادی مدار کمپرسور را قطع میکند.
به همین دلیل اگر کمپرسور روشن نمیشود، هر دو قطعه باید بررسی شوند.
آیا خرابی رله استارت باعث سوختن کمپرسور میشود؟
خرابی رله میتواند باعث شود کمپرسور بهدرستی راهاندازی نشود و در شرایط نامناسب قرار بگیرد.
برای مثال، اگر مدار استارت بهدرستی عمل نکند، کمپرسور ممکن است تلاشهای مکرر برای راهاندازی داشته باشد و اورلود نیز مرتباً مدار را قطع کند.
ادامه این وضعیت میتواند فشار حرارتی و الکتریکی نامناسبی به کمپرسور وارد کند.
به همین دلیل در صورت مشاهده تقتق مکرر، روشن نشدن کمپرسور یا داغ شدن غیرعادی آن، بهتر است دستگاه سریعاً بررسی شود.
آیا رله استارت خراب باعث کار نکردن یخچال میشود؟
بله.
اگر رله استارت خراب باشد و کمپرسور نتواند راهاندازی شود، سرمایش یخچال متوقف خواهد شد.
در این حالت ممکن است:
- چراغ یخچال روشن باشد
- فنها در بعضی مدلها کار کنند
- نمایشگر روشن باشد
- اما کمپرسور کار نکند
در نتیجه یخچال به مرور گرم میشود.
چرا بعد از تعویض رله، کمپرسور باز هم روشن نمیشود؟
اگر رله استارت تعویض شده ولی کمپرسور همچنان روشن نمیشود، نباید بلافاصله رله جدید را خراب فرض کرد.
موارد زیر باید بررسی شوند:
1. اورلود
اورلود ممکن است خراب یا ضعیف شده باشد.
2. کمپرسور
ممکن است سیمپیچ کمپرسور مشکل داشته باشد یا کمپرسور گیرپاژ کرده باشد.
3. ولتاژ ورودی
افت ولتاژ میتواند مانع راهاندازی کمپرسور شود.
4. سیمکشی
قطع شدن یا شل بودن اتصالات باید بررسی شود.
5. برد یا ترموستات
اگر فرمان روشن شدن کمپرسور صادر نشود، مشکل ممکن است از سیستم کنترل باشد.
6. فشار سیستم
در شرایط خاص، فشار بالای سیستم میتواند راهاندازی کمپرسور را دشوار کند.
تست پایههای کمپرسور در زمان بررسی رله
برای عیبیابی دقیقتر، تعمیرکار باید پایههای کمپرسور را نیز بررسی کند.
کمپرسورهای معمولی دارای سه پایه اصلی هستند:
C = Common
R = Run
S = Start
با اندازهگیری مقاومت بین پایهها میتوان وضعیت سیمپیچها را بررسی کرد.
معمولاً:
C-R کمترین مقاومت را دارد.
C-S مقاومت بیشتری دارد.
R-S تقریباً برابر مجموع دو مقاومت قبلی است.
البته مقدار دقیق مقاومت به نوع و مدل کمپرسور بستگی دارد.
همچنین باید عدم اتصال سیمپیچها به بدنه کمپرسور بررسی شود.
اشتباهات رایج هنگام تعویض رله استارت
استفاده از رله فقط بر اساس ظاهر
ظاهر مشابه به معنی سازگاری نیست.
نصب PTC با مقدار نامناسب
PTC نامناسب میتواند باعث عملکرد نادرست کمپرسور شود.
نادیده گرفتن اورلود
اگر مشکل اصلی اورلود باشد، تعویض رله مشکل را حل نمیکند.
تست رله در حالت برقدار
اندازهگیری مقاومت با مولتیمتر در مدار برقدار خطرناک است.
تعویض رله بدون بررسی کمپرسور
اگر کمپرسور گیرپاژ یا سیمپیچ آن خراب باشد، تعویض رله نتیجهای نخواهد داشت.
آیا رله استارت یخچال عمر مشخصی دارد؟
رله استارت مانند بسیاری از قطعات الکتریکی عمر مشخص و یکسانی برای تمام یخچالها ندارد.
عواملی مانند:
- تعداد دفعات استارت کمپرسور
- دمای محیط
- کیفیت قطعه
- نوسانات برق
- دمای کمپرسور
- نوع کمپرسور
- شرایط کاری یخچال
میتوانند بر طول عمر رله تأثیر بگذارند.
چه زمانی باید رله استارت یخچال را تعویض کنیم؟
اگر تستهای الکتریکی و بررسی عملکرد نشان دهند که رله دچار مشکل شده است، تعویض آن ضروری است.
همچنین در صورت مشاهده:
- سوختگی شدید
- ذوب شدن بدنه
- ترکخوردگی
- خرابی پایهها
- تغییر غیرعادی مقاومت
- عملکرد نامناسب مدار استارت
باید رله بررسی و در صورت تأیید خرابی تعویض شود.
جمعبندی
رله استارت یخچال یکی از قطعات اصلی مدار راهاندازی کمپرسور است و وظیفه دارد سیمپیچ استارت را در زمان مناسب وارد مدار کند تا کمپرسور بتواند شروع به کار کند.
رلههای استارت انواع مختلفی دارند که از میان آنها رله PTC یا رله سنگی یکی از رایجترین انواع مورد استفاده در یخچالهای خانگی است. انواع دیگری مانند رله جریان، رله ولتاژی و رلههای الکترومکانیکی نیز در برخی کمپرسورها استفاده میشوند.
علائمی مانند روشن نشدن کمپرسور، صدای تقتق، وزوز هنگام استارت، داغ شدن کمپرسور و قطع و وصل شدن مکرر اورلود میتوانند نشانه وجود مشکل در مدار استارت باشند؛ اما این علائم همیشه به معنی خرابی رله نیستند.
برای تشخیص دقیق، باید رله استارت، اورلود، ولتاژ ورودی، سیمکشی و خود کمپرسور بررسی شوند.
در هنگام تعویض نیز استفاده از رلهای که دقیقاً با مشخصات کمپرسور مطابقت داشته باشد اهمیت زیادی دارد. نصب رله نامناسب میتواند باعث عملکرد نادرست کمپرسور و حتی آسیب به آن شود.
سوالات متداول درباره رله استارت یخچال
رله استارت یخچال چیست؟
رله استارت قطعهای است که هنگام روشن شدن کمپرسور، سیمپیچ استارت را وارد مدار میکند و به راهاندازی کمپرسور کمک میکند.
آیا رله PTC همان رله سنگی است؟
در بسیاری از یخچالها اصطلاح رله سنگی برای رله PTC به کار میرود. PTC با افزایش دما، مقاومت آن افزایش پیدا میکند و جریان سیمپیچ استارت را کاهش میدهد.
از کجا بفهمیم رله استارت خراب است؟
با بررسی ظاهری، اندازهگیری مقاومت و بررسی رفتار کمپرسور میتوان به خرابی رله مشکوک شد. برای تشخیص قطعی باید مدار استارت و کمپرسور نیز بررسی شوند.
آیا خرابی رله باعث تقتق یخچال میشود؟
ممکن است. اگر کمپرسور نتواند راهاندازی شود، اورلود ممکن است پس از چند ثانیه مدار را قطع کند و صدای کلیک ایجاد شود. البته خرابی اورلود یا خود کمپرسور نیز میتواند چنین علامتی ایجاد کند.
آیا رله استارت و اورلود یکی هستند؟
خیر. رله وظیفه راهاندازی کمپرسور را دارد و اورلود از کمپرسور در برابر جریان و حرارت بیش از حد محافظت میکند.
آیا میتوان رله هر یخچالی را روی کمپرسور دیگر نصب کرد؟
خیر. رله باید بر اساس مشخصات کمپرسور انتخاب شود. صرفاً یکسان بودن ظاهر یا برند یخچال برای انتخاب رله کافی نیست.
آیا رله استارت قابل تعمیر است؟
در بسیاری از موارد، مخصوصاً رلههای PTC، تعویض قطعه معیوب با یک رله مناسب و استاندارد، روش مطمئنتری نسبت به تعمیر داخلی آن است.
اگر با تعویض رله کمپرسور روشن نشد چه کنیم؟
باید اورلود، ولتاژ، سیمکشی، پایههای کمپرسور، سیمپیچهای کمپرسور و در صورت نیاز فشار سیستم بررسی شوند. در این شرایط تعویض پشت سر هم رله توصیه نمیشود.
دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟در گفتگو ها شرکت کنید.