رله سنگی موتور یخچال چیست؟ معرفی کامل، نحوه عملکرد

رله سنگی موتور یخچال که با نام رله PTC نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین قطعات راه‌انداز کمپرسور یخچال است. وظیفه این قطعه، وارد کردن سیم‌پیچ استارت (Start Winding) به مدار در لحظه روشن شدن کمپرسور و خارج کردن آن پس از چند ثانیه است.

تقریباً تمام یخچال‌های خانگی جدید از رله سنگی یا PTC استفاده می‌کنند و این قطعه جایگزین رله‌های سیم‌پیچی (Current Relay) قدیمی شده است. رله سنگی به دلیل نداشتن قطعات مکانیکی متحرک، طول عمر بیشتر، صدای کمتر و قیمت مناسب، به یکی از پرکاربردترین قطعات در صنعت تبرید تبدیل شده است.

اگر رله سنگی خراب شود، کمپرسور معمولاً روشن نمی‌شود، صدای تق‌تق ایجاد می‌کند یا اورلود به طور مداوم مدار را قطع می‌کند.

رله PTC چیست؟

PTC مخفف عبارت Positive Temperature Coefficient به معنی ضریب دمایی مثبت است.

مقاومت الکتریکی این قطعه با افزایش دما زیاد می‌شود. همین ویژگی باعث می‌شود بدون نیاز به رله مکانیکی، سیم‌پیچ استارت تنها برای مدت کوتاهی در مدار باقی بماند.

به همین دلیل به این قطعه رله حرارتی نیز گفته می‌شود.

چرا به آن رله سنگی می‌گویند؟

در داخل این رله، یک قرص سرامیکی PTC قرار دارد که ظاهری شبیه سنگ دارد. تعمیرکاران قدیمی به دلیل وجود همین قطعه سرامیکی، آن را رله سنگی نام‌گذاری کردند و این نام هنوز در بازار ایران رایج است.

در واقع:

رله سنگی = رله PTC

ساختمان داخلی رله سنگی

اجزای اصلی رله PTC عبارت‌اند از:

• قرص سرامیکی PTC
• ترمینال‌های اتصال
• پایه‌های ورودی و خروجی
• بدنه نسوز پلاستیکی
• کنتاکت‌های داخلی
• قاب محافظ

برخلاف رله سیم‌پیچی، در رله سنگی خبری از سیم‌پیچ، بوبین، هسته آهنی یا کنتاکت متحرک نیست.

نحوه عملکرد رله سنگی

عملکرد رله PTC بسیار هوشمندانه و ساده است.

مرحله اول

ترموستات یا برد الکترونیکی فرمان روشن شدن کمپرسور را صادر می‌کند.

برق وارد پایه مشترک (C) کمپرسور می‌شود.

مرحله دوم

از آنجا که رله PTC در ابتدای کار سرد است، مقاومت بسیار کمی دارد.

در نتیجه برق از داخل رله عبور کرده و سیم‌پیچ استارت (S) نیز تغذیه می‌شود.

همزمان سیم‌پیچ اصلی (R) نیز برق دریافت می‌کند.

کمپرسور با بیشترین گشتاور راه‌اندازی می‌شود.

مرحله سوم

با عبور جریان، قرص سرامیکی PTC به سرعت گرم می‌شود.

افزایش دما باعث افزایش شدید مقاومت الکتریکی آن می‌شود.

مرحله چهارم

پس از حدود ۱ تا ۳ ثانیه، مقاومت PTC آن‌قدر زیاد می‌شود که تقریباً دیگر جریانی از مسیر سیم‌پیچ استارت عبور نمی‌کند.

در نتیجه سیم‌پیچ استارت از مدار خارج شده و کمپرسور تنها با سیم‌پیچ اصلی به کار خود ادامه می‌دهد.

وظیفه رله سنگی

مهم‌ترین وظایف این قطعه عبارت‌اند از:

• راه‌اندازی کمپرسور
• ایجاد گشتاور اولیه موتور
• خارج کردن خودکار سیم‌پیچ استارت
• جلوگیری از سوختن سیم‌پیچ استارت
• کاهش جریان راه‌اندازی
• افزایش عمر کمپرسور

محل نصب رله سنگی

رله سنگی مستقیماً روی سه پایه کمپرسور نصب می‌شود.

این قطعه معمولاً کنار اورلود قرار می‌گیرد و هر دو داخل قاب پلاستیکی روی موتور قرار دارند.

انواع رله سنگی

رله‌های PTC در مدل‌های مختلف تولید می‌شوند.

رله سنگی دو پایه

بیشتر در کمپرسورهای کوچک استفاده می‌شود.

رله سنگی سه پایه

رایج‌ترین مدل در یخچال‌های خانگی است.

رله سنگیPTC چهار پایه

در برخی کمپرسورها همراه با خازن دائم یا خازن استارت مورد استفاده قرار می‌گیرد.

علائم خرابی رله سنگی

خرابی رله سنگی معمولاً با یکی یا چند مورد از علائم زیر همراه است.

1. روشن نشدن کمپرسور

شایع‌ترین نشانه خرابی رله است.

2. صدای تق‌تق

کمپرسور چند ثانیه تلاش می‌کند روشن شود اما اورلود مدار را قطع می‌کند.

3. داغ شدن بیش از حد موتور

چون کمپرسور استارت نمی‌خورد، جریان زیادی مصرف می‌کند.

4. قطع شدن مداوم اورلود

یکی از رایج‌ترین علائم خرابی PTC است.

5. روشن بودن چراغ یخچال ولی کار نکردن موتور

تمام قسمت‌های یخچال سالم هستند اما کمپرسور روشن نمی‌شود.

6. خنک نکردن یخچال

به دلیل روشن نشدن کمپرسور، سرمایش کاملاً متوقف می‌شود.

علت خرابی رله سنگی

مهم‌ترین دلایل خرابی عبارت‌اند از:

• نوسان برق
• استارت‌های مکرر کمپرسور
• داغ شدن بیش از حد موتور
• نفوذ رطوبت
• فرسودگی طبیعی
• استفاده از رله نامناسب
• ضربه شدید
• خرابی کمپرسور که باعث فشار بیش از حد به رله می‌شود.

روش تست رله سنگی

۱- بررسی ظاهری

وجود موارد زیر نشان‌دهنده خرابی است:

• ترک خوردگی
• سوختگی
• تغییر رنگ
• ذوب شدن بدنه
• بوی سوختگی

۲- تست با مولتی‌متر

مولتی‌متر را روی حالت اهم قرار دهید.

در دمای محیط، رله معمولاً مقاومت کمی (بسته به مدل، معمولاً از چند اهم تا چند ده اهم) نشان می‌دهد.

اگر:

• مقاومت بی‌نهایت باشد (مدار باز)
• یا اتصال کوتاه کامل (نزدیک صفر اهم) مشاهده شود

احتمال خرابی رله زیاد است.

توجه: مقدار دقیق مقاومت به مدل و توان کمپرسور بستگی دارد و یک عدد ثابت برای همه رله‌های PTC وجود ندارد.

۳- تست عملی

اگر کمپرسور سالم باشد ولی با نصب رله جدید به‌راحتی روشن شود، معمولاً رله قبلی معیوب بوده است. برای تشخیص کمپرسور خراب این مطلب را بخوانید.

آیا رله سنگی قابل تعمیر است؟

خیر.

رله PTC یک قطعه الکترونیکی است و پس از خرابی معمولاً تعمیر نمی‌شود.

بهترین راهکار، تعویض آن با نمونه استاندارد و هم‌مشخصات است.

تفاوت رله سنگی با رله سیم‌پیچی

ویژگی	رله سنگی (PTC)	رله سیم‌پیچی (Current Relay)
نحوه عملکرد	حرارتی	الکترومغناطیسی
قطعات متحرک	ندارد	دارد
صدا	بدون صدا	دارای صدای قطع و وصل
طول عمر	بیشتر	کمتر
تعمیرپذیری	معمولاً خیر	در برخی موارد بله
کاربرد	یخچال‌های جدید	یخچال‌های قدیمی

تفاوت رله سنگی و اورلود

بسیاری از افراد این دو قطعه را با هم اشتباه می‌گیرند.

رله سنگی (PTC):

• وظیفه راه‌اندازی کمپرسور را بر عهده دارد.
• سیم‌پیچ استارت را وارد مدار می‌کند.

اورلود:

• وظیفه محافظت از کمپرسور در برابر اضافه جریان و افزایش دما را دارد.
• در صورت بالا رفتن جریان یا دمای موتور، برق کمپرسور را قطع می‌کند.

این دو قطعه در کنار هم نصب می‌شوند اما عملکرد کاملاً متفاوتی دارند.

نکات مهم هنگام تعویض رله سنگی

• قبل از هر کاری برق یخچال را قطع کنید.
• از رله متناسب با توان کمپرسور استفاده کنید.
• شماره فنی (Part Number) رله را با نمونه اصلی مطابقت دهید.
• هم‌زمان سلامت اورلود را نیز بررسی کنید.
• از نصب رله‌های بی‌کیفیت و متفرقه خودداری کنید.

آیا می‌توان هر رله سنگی را روی هر کمپرسور نصب کرد؟

خیر.

رله‌های PTC بر اساس توان کمپرسور، جریان راه‌اندازی و مشخصات الکتریکی طراحی می‌شوند. استفاده از رله نامناسب می‌تواند باعث استارت نخوردن کمپرسور، داغ شدن موتور، عملکرد نادرست اورلود و حتی آسیب دیدن کمپرسور شود.

جمع‌بندی

رله سنگی یا PTC یکی از مهم‌ترین قطعات راه‌انداز کمپرسور یخچال است که با استفاده از خاصیت افزایش مقاومت در اثر گرما، سیم‌پیچ استارت را فقط در لحظه راه‌اندازی وارد مدار می‌کند و سپس به‌صورت خودکار آن را از مدار خارج می‌سازد. این قطعه به دلیل سادگی، دوام بالا و نداشتن قطعات متحرک، در اکثر یخچال‌های امروزی استفاده می‌شود. خرابی رله سنگی می‌تواند موجب روشن نشدن کمپرسور، صدای تق‌تق، قطع شدن اورلود و از کار افتادن سیستم سرمایش شود؛ بنابراین انتخاب رله مناسب و تعویض آن با قطعه استاندارد نقش مهمی در افزایش عمر کمپرسور دارد.

سوالات متداول